ایران؛ بزرگ‌ترین اردوگاه مرگ جهان

کار آزاد می‌کند، شعاری بود که بر سردر اردوگاه‌های مرگ (کار اجباری) آلمان نازی نوشته شده بود. ایران امروز با اقتصاد نابودش بزرگ‌ترین اردوگاه مرگ جهان است!

بر سردر دروازه‌ی اردوگاه‌های مرگ نازی‌ها جمله‌ای نوشته شده بود که تاریخ هرگز فراموشش نکرد: «کار آزاد می‌کند». این جمله بزرگ‌ترین دروغ قرن بیستم بود. کسانی که از دروازه عبور می‌کردند، هرقدر هم جان می‌کندند، راهی به آزادی نداشتند. امروز بسیاری از ایرانی‌ها وقتی به زندگی روزمره‌شان نگاه می‌کنند، پژواکی از همین جمله را می‌شنوند. ترکیب سال‌ها تورم، جهش قیمت ارز، تحریم، جنگ و محاصره‌ی دریایی کشور را به جایی رسانده که کار کردن دیگر به رهایی نمی‌رسد.

داستان شعار «کار آزاد می‌کند»

عبارت آلمانی «Arbeit macht frei» ابتدا در اردوگاه‌های کار اجباری نصب شد. این شعار وعده‌ای دروغین بود: اگر سخت کار کنی، روزی آزاد می‌شوی. اما واقعیت چیز دیگری بود. کار برای زندانی‌ها وسیله‌ی فرسایش جسم و روح بود و هیچ ارتباطی با رهایی نداشت. به همین دلیل امروز این جمله نماد فریب سازمان‌یافته است. هر جا کسی بگوید «تلاش کن و نتیجه می‌گیری» در حالی که ساختار اجازه‌ی نتیجه گرفتن نمی‌دهد، این بازتاب تلخ دوباره زنده می‌شود.

وقتی کار دیگر آزاد نمی‌کند

در اقتصادی سالم، کار به سه چیز منجر می‌شود: امنیت، پس‌انداز و آینده. کارگر، معلم، پرستار، راننده و کارمند باید بتوانند با دستمزدشان زندگی کنند و کمی هم برای فردا کنار بگذارند. اما در ایران امروز، برای میلیون‌ها نفر این معادله به‌هم خورده است. حقوق پیش از رسیدن به آخر ماه تمام می‌شود و پس‌انداز به رؤیایی دور بدل شده است. اینجاست که جمله‌ی «کار آزاد می‌کند» معنایی معکوس پیدا می‌کند: کار بیشتر، فشار بیشتر و فاصله‌ی بیشتر از زندگی آبرومند.

تورم؛ دزدی بی‌صدا از دستمزد

تورم مثل مالیاتی پنهان است که از جیب همه برداشته می‌شود، ولی بیشتر از همه از جیب کسانی که درآمد ثابت دارند. وقتی قیمت مسکن، خوراک و دارو هر ماه بالا می‌رود و حقوق سالی یک‌بار و با درصدی ناچیز افزایش می‌یابد، هر روز کار کردن یعنی هر روز کمی فقیرتر شدن. بسیاری از خانواده‌ها دیگر سبد خریدشان را بر اساس نیاز نمی‌چینند، بلکه بر اساس آنچه هنوز می‌توانند بخرند. گوشت، میوه و لبنیات از سفره‌ی بخشی از جامعه کنار رفته است.

قیمت ارز و بی‌ثباتی دائمی

جهش‌های قیمت ارز یکی دیگر از ستون‌های این بی‌ثباتی است. وقتی ارزش پول ملی دائم کاهش می‌یابد، هیچ برنامه‌ریزی بلندمدتی ممکن نیست. تولیدکننده نمی‌داند هزینه‌ی مواد اولیه‌اش ماه بعد چقدر می‌شود، کارمند نمی‌داند پس‌اندازش فردا چقدر می‌ارزد و جوان نمی‌داند آیا می‌تواند ازدواج کند، خانه بخرد یا کسب‌وکاری راه بیندازد. در چنین فضایی، اقتصاد ضعیف فقط یک عدد در گزارش‌ها نیست؛ حس ناامنی‌ای است که در تک‌تک تصمیم‌های روزمره حضور دارد.

جنگ، محاصره و تحریم؛ ضربه‌ی مضاعف به اقتصاد

اقتصاد ایران پیش از جنگ هم با ارز فروریخته و تورم افسارگسیخته درگیر بود، اما از اواخر اسفند ۱۴۰۴ و با آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، وضعیت وارد مرحله‌ای تازه شد. حملات به زیرساخت‌ها، هزینه‌ی بازسازی را سنگین کرد و بسیاری از کسب‌وکارها و شغل‌ها را از بین برد. آمارهای رسمی نرخ بیکاری را حدود ۹ درصد نشان می‌دهند، ولی تحلیلگران مستقل معتقدند رقم واقعی به‌مراتب بالاتر است و حتی مسئولان تشکل‌های کارگری هم به شدت این بحران اعتراف کرده‌اند.

محاصره‌ی دریایی و بسته شدن شریان صادرات

از فروردین ۱۴۰۵، محاصره‌ی دریایی بنادر ایران آغاز شد و تنگه‌ی هرمز به صحنه‌ی رویارویی تبدیل شد. پیش از جنگ، بیش از ۸۰ درصد حجم تجارت ایران از مسیر دریایی و بنادر جنوبی انجام می‌شد و حالا این مسیر عملاً بسته است. صادرات نفت، مهم‌ترین منبع درآمد ارزی کشور، متوقف شده و مسیرهای زمینی با گره‌های اداری و هزینه‌ی بالا نمی‌توانند جای آن را بگیرند. نتیجه روشن است: کمبود کالا، گران‌تر شدن واردات و فشار بیشتر بر پول ملی.

تحریم‌های تازه و فشار بر زندگی روزمره

همزمان، آمریکا موج جدیدی از تحریم‌ها را اعلام کرد که شریان‌هایی مانند ارزهای دیجیتال، فناوری، طلا، هواپیمایی و حمل‌ونقل دریایی را هدف می‌گیرد. تحریم بانک‌ها و شبکه‌های مالی واسطه هم راه‌های دورزدن تحریم را که ایران سال‌ها از آن‌ها استفاده می‌کرد، تنگ‌تر کرده است. این فشارها به شکل مستقیم به سفره‌ی مردم می‌رسد: گرانی سوخت، بالا رفتن هزینه‌ی تعمیر خودرو، افزایش اجاره‌بها و از دست رفتن شغل‌های دوم و پشتیبان. کسی که پیش‌تر با دو شغل زندگی را می‌گذراند، حالا گاهی هر دو را از دست داده است.

چرا این استعاره تا این حد تلخ و تند است؟

باید صادق باشیم: مقایسه‌ی وضعیت اقتصادی یک کشور با اردوگاه‌های مرگ نازی، که در آن‌ها میلیون‌ها نفر به‌صورت نظام‌مند کشته شدند، مقایسه‌ای سنگین است و هولوکاست در تاریخ بشر منحصربه‌فرد است. آنچه این استعاره می‌خواهد بگوید برابری دو تجربه نیست، بلکه احساس به‌دام‌افتادگی است: جامعه‌ای که در آن تلاش مداوم به رهایی نمی‌انجامد، خروج دشوار است و فرسایش تدریجی، جسم و روان مردم را می‌خورد. منتقدان وقتی از «اردوگاه مرگ تدریجی» حرف می‌زنند، به مرگ‌های زودرس ناشی از فقر، استرس، نبود دسترسی به درمان و ناامیدی اشاره دارند، نه به یک ماشین کشتار برنامه‌ریزی‌شده.

مسئولیت چه کسی است؟ دو روایت متفاوت

درباره‌ی ریشه‌ی این وضعیت دو روایت اصلی وجود دارد. مقام‌های ایرانی بخش بزرگی از فشار را به جنگ، محاصره و تحریم‌های خارجی نسبت می‌دهند. در مقابل، بسیاری از اقتصاددانان یادآور می‌شوند که تورم مزمن، فروپاشی ارزش پول ملی و ناکارآمدی مدیریتی پیش از جنگ هم وجود داشت و جنگ و محاصره آن‌ها را بسیار بدتر کرده است. گزارش‌های بین‌المللی هم نشان می‌دهند اقتصاد ایران پیش از درگیری نیز شکننده بود. حقیقت احتمالاً در ترکیب این عوامل است، و بهای هر دو را مردم عادی می‌پردازند، نه تصمیم‌گیران.

نیروی تحصیل‌کرده و موج مهاجرت

یکی از نشانه‌های روشن این به‌دام‌افتادگی، مهاجرت نخبگان و نیروی ماهر است. پزشک، مهندس، برنامه‌نویس و استاد دانشگاه وقتی می‌بینند سال‌ها تحصیل و تلاششان کفاف زندگی ساده را هم نمی‌دهد، به رفتن فکر می‌کنند. کشوری که بهترین‌هایش را از دست می‌دهد، از آینده‌اش هزینه می‌کند. برای کسانی که می‌مانند هم فشار مضاعفی ایجاد می‌شود: کار بیشتر، حمایت کمتر و امید کمتر.

راه خروج از این وضعیت چیست؟

اقتصاددانان معمولاً چند محور را برای خروج از چنین بحرانی برجسته می‌کنند:

• پایان دادن به درگیری و رسیدن به توافقی که رفع محاصره و کاهش تحریم‌ها را در پی داشته باشد
• مهار تورم از طریق انضباط پولی و کاهش کسری بودجه
• ایجاد ثبات در بازار ارز و پیش‌بینی‌پذیر کردن سیاست‌های اقتصادی
• بازسازی زیرساخت‌ها و حمایت از تولید و کارآفرینی
• پیوند واقعی دستمزد با هزینه‌ی زندگی

بدون این‌ها، هر شعاری درباره‌ی ارزش کار فقط یک جمله‌ی زیبا و توخالی باقی می‌ماند.

نتیجه‌گیری

شعار «کار آزاد می‌کند» در تاریخ به نماد فریب تبدیل شد، چون وعده‌ای را می‌داد که ساختار آن را ممکن نمی‌کرد. امروز در ایران، اقتصاد ضعیف، تورم، نوسان ارز، جنگ، محاصره و تحریم دست‌به‌دست هم داده‌اند تا تلاش میلیون‌ها نفر به امنیت و آینده نرسد. این استعاره هرچقدر هم تند باشد، پیامی روشن دارد: کار باید دوباره به رهایی، آرامش و آینده گره بخورد، وگرنه شعار از معنا تهی می‌شود.